-Eit mål må talast, ikkje berre skrivast

Hausten 2014 vart Målmannen-redaktør Torheim spurd ut av den kristne vikeavisa Norge Idag. I intervjuet fekk Torheim greida ut um grunnlaget for målsaki og han la fram nokre tankar um korleis han sjølv ser på målstoda i dag. Intervjuet kom diverre aldri på prent, difor publiserar me det her og no.

-Kva ville eigenleg Ivar Aasen med nynorsken?

Det er vel klårt nok um ein les “Om vort skriftsprog”. Han vilde at Noreg skulde ha sitt eige språk etter at det atter hadde vorte ein sjølvstendig nasjon:

“Efterat vort Fædreneland atter er blevet hvad det engang var, nemlig frit og selvstændigt, maa det være os magtpaaliggende at bruge et selvstændigt og nationalt Sprog, eftersom dette er en Nations fornemste Kjendemærke.”

Dette skriv han i sin ungdom, i 1836, i ei tekst som han aldri sjølv lagde fram i ålmenta (ho vart fyrste gongen gjord kjend i Syn og Segn i 1909). Det er soleides Aasen sine eigne tankar, slik han tenkte med seg sjølv um prosjektet sitt.

Han vilde ha eit skriftmål som spegla att dei mentale fyrestellingane er rømde i den norske kulturen. Han vilde ha ei nasjonal målreising og eit sermerkt norskt mål.

Målmannen-redaktør Torheim gjer greida for målsynet sitt i eit intervju med den kristne vikeavisa Norge Idag.

-Kvifor valde Aasen dialektane som utgangspunkt?

Dialektane var det som ein kunde byggja på av di det fanst ikkje noko anna: So lenge Noreg hadde si eigi lovgjeving, so trong ein i minsto folk som var kunnige i norrøne til å lesa og forstå lovene, men med Christian IV si norske lov i 1604 so var den siste skansen for norskt mål fallen. Aasen valde dialektane til utgangspunkt av di desse gav ein kontinuitet attende til det gamle norrøne målet. Samstundes må me hugsa at han gjekk vitskaplegt til verks, han skapa ein syntese av dei norske dialektane der det gamle norrøne målet var rettesnori. Utan at det ein gong hadde vore eit eige norrønt mål so hadde det helder aldri vorte nokon nynorsk. Det var sambandet attende til det gamle norrøne målet som gav nynorsken tilværerett.

-Kor viktige er dialektane for nynorsken si framtid?

Mange stader er dialektane verkelegt heilt utraderte. Sjå til Hallingdal der ungdomen talar kav bokmål – eller til bygdene kring Bergen der strilemålet er bytt ut med bokmålsutvatna bergensk. Me treng folk som er viljuge til å identifisera seg med nynorsken og ikkje med dialekten sin – dersom målet vårt skal ha ei framtid. Eg hadde nylegt eit lesarinnlegg i Strilen som tek upp dette, det ligg ute på nettet.

Problemet hev vore at målrørsla hev sett på dialektane som ei avgrensing og ikkje som ein ressurs. Dei klassiske nynorskdiktarane ausa rikeslegt or målføret sitt med ord og segjemåtar, men tanken deira var at alt dette skulde renna ihop og dana grunnlaget for eit eige norskt kulturmål. Den norske målreisingstanken var ein stor tanke, ein vilde skapa noko – og skapa det saman. No er det vorte redusert til eit lågterskeltilbod på nedste hylla: Tak utgangspunkt i ditt eige talemål og mekk ditt eige språk, som Vincent Eye Færavåg ein gong so råkande poengterte det.

-Kvifor vann ikkje nynorsken – og kor mykje hev han tapt?

Han hev tapt det meste:

  1. Han hev tapt akademikarane som nytta seg av nynorsk både i skrift og tala. Det nynorske normaltalemålet er so godt som burte. Jamvel i NRK lyt nynorsken vika for dialektbruk.
  2. Han hev tapt byane. Det var ei tid då Bergen var eit slags hovudkvarter for målrørsla på Vestlandet, ein hadde Ervingen, Bondeungdomslaget, Kaffistova åt Ervingen, ein hadde kampen for nynorskuniversitetet. Dette er det berre restar att av.
  3. Det hev ikkje lukkast å etablera regionar eller kjerneområde der nynorsken er sikra. Målet vårt er under press yveralt. Jamvel i tidlegare solide nynorskområde som Hallingdal eller Nordhordland. Det einaste reine nynorskfylket, Sogn og Fjordane, er truga av nedleggjing – um ein skal tru den seinaste rapporten åt Møreforsking.
  4. Målrørsla hev arbeidd for ei jamstelling som berre finst i namnet og ikkje i gagnet. Islendsk – med sine 200.000 språkbrukarar – stend sterkare enn det nynorsk gjer som jamstelt språk i eit land med 5 millionar menneske. På Island vert utanlandske bøker og bestseljarar umsette til islendsk, i Noreg vert utanlandsk litteratur umsett til bokmål – og bøker for spesielt interesserte til nynorsk. På Island finn ein disneyfilmar på islendsk. I Noreg hev ein einast NRK-umsette program som Eventyrstund med Janosch og Flukta frå Dyreskogen – alt av kommersielle program vert umsett til bokmål.

Kvifor er det slik at 200.000 islendingar kann få alt umsett til eige språk – medan dei påståtte 500.000 nynorskbrukarane tek til takke med det meste på bokmål? Målrørsla skulde aldri ha godteke at nynorsk var ei av tvo jamstelte “målformer” i Noreg. Me skulde ha insistert på at nynorsk var eit eige språk, med det same kravet på vern som andre minoritetsspråk.

Sjå til Åland (svensk) eller til Sud-Tirol (tysk). Der er det lover og reglar som gjev desse språki det vernet som sikrar at dei yverliver.

Toleransen for nynorsk og dialekt er stor, men viljen til å nytta målet tilsvarande liten. Det at nynorsken einast finst som eit skriftmål og ikkje som eit talemål er eit stort handikap. Det ser ein serskilt i møte med utlendingar. Kona mi er amerikansk og hev lært seg norsk – høgnorsk. Men ho segjer at det vanskelegaste er det at ho høyrer so lite til språket. Eit språk lærer ein ikkje berre av å lesa det, ein må høyra det.

Det største problemet med eit fråvær av nynorsk talemål er at nynorsk ikkje er normdanande. Språket vårt vert ikkje synlegt. Folk er redde for å nytta markerte nynorske ord i kvardagen.

Når ein tenkjer på kor gode kort målrørsla hadde på handi, so kann ein vel berre slå fast at målrørsla hev seg sjølv å takka for vanstoda i dag.

Det beste kortet ei ideell rørsla hev på handi er at dei hev sanningi på si sida. So snart ein slakkar av på dette, so spelar ein på motstandaren sin banehalvdel. Det beste våpenet målrørsla hadde var sjølve språket: Ivar Aasens mål var vitskaplegt uppbygt, det var fylgjerett og lett å læra – og det var vakkert, “selve sproget er jo musik”, som Grieg sagde det. Her er det nok å nemna den høgnorske vokaltriklangen med a-o-i.

Målrørsla var lenge i jamn og trygg framgang, men so byrja folk å tenkja at dei skulde kutta nokre svingar og nå fram i ein jafs med di dei gjort målet meir likt bokmål. Resultatet vart at me laut tevla på motparten sin banehalvdel – med eit språk som var rotut og vandslegt å tileigna seg – og fullt av knot. Eit språk som ikkje lenger var tevleført i målstriden.

-Kvifor er ikkje nynorsken vorten Noregs svar på hebraisk?

Same kva ein meiner um Israel-/Palestina-konflikten, so kann eg vel reint språklegt gje dykk dette svaret:

Det er fyrst og fremst av di den hebraiske målreisingi hev lukkast – medan den norske ikkje hev gjort det.

Me må hugsa på at hebraisk aldri var utdøydd: Det fanst allvegen som eit religiøst seremonimål. Eliezer Ben Jehuda tok utgangspunkt i det bibelhebraiske målet og fekk det fram på nye felt: Han laga eigne ord for moderne kvardagsovringar, og ikkje minst: Han fekk folk til å tala målet, ikkje berre skriva det. Og han byrja med sine eigne born, som ikkje fekk høyra anna mål enn det hebraiske. Åtvaringane var mange, borni hans kom til å verta sosialt isolerte einstøingar – nær sagt heileskadde – berre av di dei skulde tala sitt eige mål. Eg er redd dette er dei same reaksjonane ein vilde få frå målfolk i dag dersom ein vilde læra eigne born upp i nynorsk talemål i staden for unormert dialekt…

Eliezer Ben Jehuda skyna det som målfolket ikkje skynar: Eit mål må talast, ikkje berre skrivast. Og han gjorde det som målfolk i Noreg ikkje torer å gjera: Han byrja med seg sjølv og sine næraste.

Olav Torheim vart spurd ut av Lars-Toralf Storstrand

  • Målrørsla skulde aldri ha godteke at nynorsk var ei av tvo jamstelte “målformer” i Noreg. Me skulde ha insistert på at nynorsk var eit eige språk, med det same kravet på vern som det andre minoritetsspråk. […] Når ein tenkjer på kor gode kort målrørsla hadde på handi, so kann ein vel berre slå fast at målrørsla hev seg sjølv å takka for vanstoda i dag.

    Vil snarere påstå det når det gjelder målrørsla først og fremst skyldes Halvdan Kohts rolle også der. Men nettopp Kohts rolle viser også hvor feil det blir å påstå at «målrørsla kan takke seg sjølv». Målsetningen fra Kohts og Arbeiderpartiets side var jo for det første slett ikke engang at nynorsken skulle få beholde sin status som målform, men at begge «former» skulle drives sammen mot en felles norm i form av «samnorsken» som del av den sosialdemokratiske indoktrineringen i både skolevesenet og all offentlig virksomhet. Ikke for ingenting ble dette også omtalt som et fremtidig «arbeiderspråk». Det var intensjonen som preget politikken gjennom flere tiår, i direkte konflikt og med klar målsetning om å utradere begge de «målformer» som hadde sitt utgangspunkt i hhv bondestand og borgerskap. Noen respekt for Aasens arbeid med å basere det norske målet på en kombinasjon av norrønt og velbevarte dialekter, det hadde man overhode ikke. Målsetningen var istedet å fremme et skriftspråk som lå tettest mulig opp til talemålet hos Arbeiderpartiets velgerbase, og dermed også et skriftspråk som skulle være enklest mulig å lære. Ingen respekt for betydningen av historisk og kulturell overlevering som ligger innbakt i et velbevart skriftspråk, snarere en preferanse for et forenklet «gatespråk» ideellt sett, nærmest ala Orwells «1984», sålangt mulig uten historiske referanser og i selve sin struktur forenklet ned til det minste felles multiplum av «tankevirksomhet» typisk for et partimedlem. Dette er det både målrørsla og riksmålsbevegelsen i realiteten stod ovenfor gjennom flere tiår med stadig større Ap-dominans. Og for nynorskens del også forsterket ved at Koht, som leder for Noregs Mållag fra 1921 til 1925, allerede fra da av la mye av premissene for en språkpolitikk som nettopp ikke respekterte den iboende verdien av de to «språkformer», men som tvert imot i praksis gikk inn for å utradere dem begge til fordel for den såkalte «samnorsken» eller det «arbeiderspråket» som kom til å danne forbilde for et stadig mer dominerende «bokmål». Påstander som at «målrørsla kan takke seg sjølv» minner slik sett bare alt for mye om tilsvarende om masseinnvandringen som en form for «selvmord» eller noe det norske folket har «fortjent». Man kunne selvsagt ønske at folk hadde vært istand til å vise større motstand ovenfor indoktrinering. Men at ødeleggelsen av den norske nasjonen ved hjelp av fremmedkulturell masseinnvandring, og av både det sterkt danskpregede riksmålet og av Aasens «nynorsk», i svært stor grad skyldes langtidseffekter av den form for amatørmesig og ressentimentspreget «sosial ingeniørkunst» som Ap holdt på med gjennom flere tiår kan det knapt være noen tvil om.

    Fra 1921 til 1925 var Koht leder av Noregs Mållag. Kohts bidrag til 1917-rettskrivningen, var at han formulerte hovedpoenget i mandatet til nemnda som utformet den, nemlig: «samling paa grundlag av folkets virkelige talesprog». Deretter var Halvdan Koht en ivrig pådriver i Arbeiderpartiet for at de skulle ta stilling til språkspørsmålet. I 1921 skrev han en pamplett, på oppfordring fra Centralkomiteen, som het Arbeidarreising og målspørsmål. Her kritiserte han riksmålet, men skrev ikke eksplisitt at samnorsk var målet. Det viktigste var å få fram folkemålet. Det neste bidraget til Koht til Aps språkpolitikk, var i språk- og kulturkomiteen som ble opprettet i 1929. I deres innstilling (som ble lagt fram på landsmøtet i 1930) kom målet om samnorsk folkemål klarere fram, men det var betegnelsene «folkemål» og «arbeiderspråk» som ble brukt. Men det var først i 1936 at Koht lyktes med å gjøre (samnorsk) folkemål til offisiell politikk, da han fikk flertall på landsmøtet for å føre inn «bredere plass til folkemålet» i programmet. https://no.wikipedia.org/wiki/Halvdan_Koht

  • Olav Torheim

    Eg er langt på veg samd med deg, Steinadler, og utsegni um at målrørsla kann takka seg sjølv hadde naturlegt nok eit element av provokasjon i seg – sidan dette skulde vera eit avisintervju. Under alle umstende so kjem ein ikkje undan det faktum at vanstoda i dag er eit resultat av vegval som sentrale personar i målrørsla sjølve medverka til.

    Den norske målrørsla hadde upphavlegt det sosiale tyngdepunktet sitt i dei norske motkulturane, den gongen representert ved partiet Venstre – men målrørsla er sidan den gongen vorti til ein filial av sosialdemokratiet. Halvdan Koht er nær sagt personifiseringi av dette – sidan Koht var venstremannen gjekk yver til AP og som fekk frie hender til å forma ut AP sin språkpolitikk. Samstundes med alt dette var han altso formannen i Noregs Mållag.

    Ein kjem ikkje i frå at heilt sentrale personar i målrørsla var medlauparar til denne politikken. Det Norske Samlaget, som til liks med Vestmannalaget vart skipa i 1868 og soleides er det eine av dei tvo eldste mållagi i landet, tok tidlegt stoda for samnorsken. Samnorskmannen Sigmund Skard vart ein leidande ideolog i den norske målrørsla frå 1950-talet av.

    Um ein les artiklar av Gustav Indrebø frå slutten av 30-talet, so fortel han um ei målrørsla der mykje av målarbeidet hev stogga upp – ein ventar i staden på at Arbeidarpartiet skal ordna upp og at målstriden skal verta «løyst i denne ættleden».

    Etter krigens slutt var målrørsla i ei sers gunstig stoda: Nynorskprosenten var den høgaste nokosinne i 1944, med meir enn 30 prosent nynorsk i grunnskulen, og riksmålsrørsla låg med broten rygg etter at sers mange riksmålsfolk var vortne kompromitterte som NS-medlauparar. Men kva skjedde? Leidingi i mållaget tok seg ikkje bryet med å kalla inn til årsmøte fyrr i 1948, og i millomtidi var det den ukompromitterte motstandsmannen Arnulf Øverland som fekk organisert «Foreldreaksjonen mot samnorsk».

    Frå midten av 50-talet av so var det tilhengjarane av Arbeidarpartiet si tilnærmingslina som sat med makti i Noregs Mållag, og det samstundes med at nynorsken vart reinska ut or Nord-Noreg. På 70-talet kasta målrørsla seg på ei «dialektlina» som var eit endelegt farvel med nynorsk som eit landsgyldig standardspråk for akademikarar og intellektuelle (fram til 70-talet hadde Studentmållaget i Oslo køyrt kurs i normaltalemål for studentar, på byrjingi av 80-talet reklamerte dei derimot med at 40 prosent av medlemene deira tala dialekt og skreiv bokmål…).

    I 2012 var det målrørsla sjølv (Grete Riise & co) som fekk nynorsknormalen servert på eit fat av styresmaktene, og resultatet var at målrørsla sjølv førde nynorsken endå eit steg nærare bokmålet.

    Me må forstå kva slags krefter me stend andsynes, og då er ei klår lina og ein klår ideologi ein fyresetnad. Nett dette gjekk målrørsla burt i frå. Når folk no um dagen fær seg til å segja at «folket fær den politikken dei sjølve fortener», so er det nett eit utslag av dei demokratiske illusjonane som dagsens samfund byggjer på. Um ein verkelegt trur at parlamentarisk demokrati er eigna til å setja «folkeviljen» ut i livet, so kann ein ikkje verta anna enn vonbroten. For parlamentarisk demokrati endar som regel alltid med at det er penge- og ressurssterke serinteressor som fær tvinga agendaen sin igjenom – same kva det er som reint objektivt skulde vera i fleirtalet si interessa.

    Konsekvente «demokratar» kjem soleides alltid til å verta sitjande att med forakt for folket – i staden for å plassera det politiske andsvaret der det høyrer heime.

    Um mor og far vil innføra «demokrati» i familien, so vert det is, brus og pølse til middag kvar dag. Er det då ungane som hev seg sjølve å takka for at dei til slutt vert sjuke – eller er det foreldri som i namnet åt «demokratiet» hev late vere å taka andsvaret sitt? Det er naturlegvis det siste.

    Den organiserte norske målrørsla var ein gong i denne «foreldre-rolla»: Dei stod i brodden for ei norsk folkereising, og dei hadde ei definisjonsmakt som dei kunde ha nytta seg av. Dei kunde ha valt å reisa seg til strid for åndsfridomen i Noreg. Diverre valde dei sentrale personane i staden å verta medlauparar for AP. Stoda i dag er eit resultat av dette vegvalet, og utan eit uppgjer med dette so kjem me ingen veg.